Najmniejsze kraje świata — ile naprawdę zajmują miejsca?

Na naszej stronie dużo mówimy o tym, jak projekcja Merkatora zawyża rozmiary dużych krajów. Ale jest drugi koniec tego spektrum: kraje tak małe, że na żadnej mapie świata nie da się ich dostrzec gołym okiem. Watykan, Monako, San Marino — to suwerenne państwa, które mają więcej wspólnego z miastem niż z tym, co zwykle wyobrażamy sobie pod słowem „kraj”. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Dane i wyliczenia — top 10 najmniejszych państw świata

Wszystkie powierzchnie podajemy w km² za angielską Wikipedią („List of countries and dependencies by area”). Ostatnia kolumna pokazuje, ile razy dany kraj zmieści się w granicach administracyjnych Warszawy (517,24 km²). Dla najmniejszych państw ten mnożnik przekracza tysiąc.

Innymi słowy: na terenie samej Warszawy zmieściłoby się ponad 1 000 Watykanów, około 255 Monak albo wszystkie 10 najmniejszych państw świata razem wziętych — ich łączna powierzchnia (ok. 1 328,51 km²) i tak przekracza stolicę Polski tylko dzięki Malediwom i Malcie.

Watykan — najmniejsze państwo świata

Watykan (0,49 km²) jest najmniejszym suwerennym państwem na świecie pod każdym możliwym względem: powierzchni, liczby mieszkańców i dochodu narodowego. Leży w całości wewnątrz Rzymu i zajmuje obszar mniejszy niż wiele parków miejskich.

Dla porównania: Pole Mokotowskie w Warszawie ma ok. 0,62 km² — jest większe od Watykanu. Watykan ma ok. 825 stałych obywateli (choć codziennie odwiedza go kilkanaście tysięcy turystów i pracowników) i nie posiada armii poza Gwardią Szwajcarską, liczącą ok. 135 żołnierzy.

Mimo mikroskopijnych rozmiarów, Watykan jest podmiotem prawa międzynarodowego, posiada własne banknoty euro, znaczki pocztowe, radio, stację kolejową i obserwatorium astronomiczne w Castel Gandolfo.

Monako — najgęściej zaludniony kraj świata

Monako (2,02 km²) jest drugim najmniejszym krajem świata i jednocześnie najgęściej zaludnionym krajem na Ziemi — mieszka tu ok. 39 000 osób, co daje gęstość zaludnienia ok. 19 300 osób na km².

Dla porównania: Bangladesz (najgęściej zaludniony duży kraj) ma ok. 1 265 osób/km². Monako jest 15 razy bardziej zagęszczone. Polska ma 123 osoby/km².

Monako graniczy tylko z Francją i Morzem Śródziemnym. Kraj nie posiada podatku dochodowego, co sprawia, że jest siedzibą wielu zamożnych rezydentów. Słynie z Grand Prix Formuły 1, kasyna Monte Carlo i jako siedziba wielu funduszy inwestycyjnych.

San Marino — najstarsze państwo świata

San Marino (61 km²) jest trzecim najmniejszym krajem Europy i prawdopodobnie najstarszą istniejącą republiką na świecie — założoną według tradycji w roku 301 n.e. Leży w całości wewnątrz Włoch, na zboczach góry Monte Titano.

Kraj ma ok. 34 000 mieszkańców i nie posiada lotniska — najbliższe to Rimini, ok. 20 km. San Marino jest jednym z niewielu krajów, który nigdy w historii nie zaciągnął zagranicznego długu, i jednym z pięciu krajów świata bez siły zbrojnej (poza historyczną Gwardią Rocchiana).

Liechtenstein — kraj na rzece

Liechtenstein (160 km²) to jeden z tylko dwóch krajów na świecie bez dostępu do morza otoczonych wyłącznie przez inne kraje bez dostępu do morza (drugi to Uzbekistan). Leży między Szwajcarią a Austrią.

Mimo mikroskopijnych rozmiarów, Liechtenstein jest jednym z najbogatszych krajów na świecie pod względem PKB per capita. Kraj specjalizuje się w usługach finansowych i produkcji precyzyjnych instrumentów. Co ciekawe: Liechtenstein ma więcej zarejestrowanych firm niż obywateli.

Nauru — wyspa-państwo zagrożona zniknięciem

Nauru (21 km²) to jedyne na świecie państwo-wyspa, które nie posiada oficjalnej stolicy (siedziba rządu to Yaren, ale nie ma formalnego statusu stolicy). Wyspa leży na Oceanie Spokojnym i ma ok. 10 000 mieszkańców.

Nauru jest dramatycznym przykładem skutków rabunkowej eksploatacji zasobów: wyspa była pokryta grubymi złożami fosforytów, które przez dziesięciolecia wydobywano, doprowadzając do zniszczenia ok. 80% lądu. Dziś Nauru zmaga się też z zagrożeniem wzrostu poziomu mórz — przy średniej wysokości tylko kilku metrów nad poziomem oceanu, kraj może zostać zalany już w XXI wieku.

Tuvalu — kraj, który topnieje

Tuvalu (26 km²) to archipelag 9 atolowych wysp koralowych na Pacyfiku. Kraj jest poważnie zagrożony przez zmiany klimatyczne — niektóre wyspy już częściowo znikają pod wodą podczas wysokich przypływów.

Tuvalu rozważa prawne uznanie za „państwo bez terytorium” w przypadku całkowitego zalania wysp — co byłoby precedensem w historii prawa międzynarodowego. Kraj negocjuje też umowy o przesiedleniu obywateli z Australią i Nową Zelandią.

Malta — mała wyspa, wielka historia

Malta (316 km²) jest najmniejszym krajem Unii Europejskiej, ale o nieproporcjonalnie bogatej historii. Wyspa była kolejno kolonią fenicką, grecką, kartagińską, rzymską, arabską, normańską, aragońską, joannicką i brytyjską.

Malta ma gęstość zaludnienia ok. 1 570 osób/km² — jest jednym z najgęściej zaludnionych krajów Europy. Na 316 km² żyje ok. 500 000 osób. Dla porównania: Polska ma 312 679 km² i 38 milionów mieszkańców.

Czy małe kraje mają przyszłość?

Małe kraje mają zaskakująco wiele zalet: szybsze decyzje polityczne, większa koherentność społeczna, często specjalizacja gospodarcza (usługi finansowe, turystyka, dyplomacja). Wiele z nich osiąga wyższe PKB per capita niż duże państwa.

Jednak mikropaństwa stoją też przed unikalnymi wyzwaniami: zależność gospodarcza od sąsiadów, wrażliwość na zmiany klimatyczne (Tuvalu, Malediwy), ograniczona autonomia polityczna. I oczywiście — na żadnej standardowej mapie świata nie znajdziesz ich zaznaczonych jako zauważalne obszary. Pełne wyjaśnienie, dlaczego wielkie kraje na mapie zawyżają swoje rozmiary, znajdziesz w kanonicznym artykule projekcja Merkatora.

Podsumowanie

Skala Watykanu, Monako czy San Marino jest tak odległa od tego, co zwykle rozumiemy przez „kraj”, że trudno ją ogarnąć bez konkretnych porównań. A jednocześnie te mikropaństwa są pełnoprawnymi podmiotami prawa międzynarodowego, mają własne waluty, flagi, paszporty i reprezentacje w ONZ. To fascynujące przykłady na to, jak różnorodna może być geografia polityczna świata.

Metodologia i źródła

Powierzchnie państw podajemy za angielską Wikipedią („List of countries and dependencies by area”) z kontrolą krzyżową w CIA World Factbook. Współczynnik „zmieści się w Warszawie” liczymy jako iloraz 517,24 km² (powierzchnia m.st. Warszawy wg GUS) przez powierzchnię danego kraju. Wartości dla Watykanu podajemy w zaokrągleniu do dwóch miejsc po przecinku, dla Monako — zgodnie z oficjalnymi danymi urzędu statystycznego Monako.

• Wikipedia — List of countries and dependencies by area
• Wikipedia — Microstate
• Wikipedia — Vatican City
• CIA — The World Factbook